Nhiều cha mẹ thường cảm thấy lo lắng khi con mình chỉ say mê một vài thứ nhất định (như bánh xe ô tô, khủng long, tàu hỏa, hoặc các con số) mà không chịu tương tác với xung quanh. Tuy nhiên, thay vì ngăn cấm, cha mẹ hoàn toàn có thể biến những sở thích này thành "chìa khóa" để mở ra cánh cửa giao tiếp cho con.

Phương pháp Điều trị Phản ứng Then chốt (Pivotal Response Treatment - PRT) là một chiến lược can thiệp đã được nghiên cứu chứng minh tính hiệu quả (Established Intervention) dành cho trẻ tự kỷ. Điểm đặc biệt của PRT là phương pháp này tập trung trực tiếp vào các hành vi "then chốt" của trẻ, bao gồm động lực (motivation), sự tự khởi xướng (self-initiation), và khả năng tự quản lý (self-management).

Chìa khóa thành công của PRT là sự tham gia của cha mẹ và việc thực hiện ngay trong môi trường tự nhiên như ở nhà hoặc cộng đồng. Dưới đây là cách cha mẹ có thể áp dụng PRT để khơi dậy động lực của con:

1. Khơi dậy động lực từ chính sở thích của con 

Động lực của trẻ có thể được nâng cao bằng cách tăng cường sự lựa chọn và làm cho các tài liệu học tập trở nên có ý nghĩa với trẻ. Hãy dùng chính những đồ vật mà con đam mê để dạy con. Nếu con thích tàu hỏa, hãy dùng tàu hỏa để dạy con đếm, dạy con màu sắc, hoặc dạy con xin xỏ. Việc thiết lập một mối quan hệ trực tiếp giữa hành vi mục tiêu (ví dụ: con bật âm) và phần thưởng (ví dụ: con được chơi tàu hỏa) sẽ giúp trẻ hiểu ngay giá trị của việc giao tiếp.

2. Ghi nhận và phần thưởng cho mọi nỗ lực hợp lý 

Không ai có thể làm hoàn hảo một nhiệm vụ mới ngay từ lần đầu tiên. Khi bạn yêu cầu con gọi tên một món đồ, đừng đợi đến khi con phát âm thật chuẩn xác mới thưởng. Hãy củng cố và khen ngợi ngay cả khi con chỉ có những nỗ lực cố gắng phát âm (ví dụ: con nói "à" thay vì "tàu"). Điều này giúp trẻ không bị nản chí và muốn thử lại ở những lần sau.

3. Dạy trẻ sự tự chủ động (Self-initiation) 

Sự tự chủ động liên quan đến việc dạy trẻ tự hành động và tương tác với thế giới xung quanh để các em có thể độc lập hơn. Cha mẹ có thể tạo ra các tình huống khiến trẻ tò mò và buộc phải lên tiếng hỏi.

Ví dụ thực tế áp dụng PRT tại nhà: 

Bà Tanaka nhận thấy con trai mình là bé Hideki gặp khó khăn trong việc đặt câu hỏi về những món đồ mới mà bé thích. Biết Hideki đặc biệt đam mê những cuốn sách về tàu hỏa, bà quyết định mua vài cuốn sách tàu hỏa dạng pop-up (sách nổi 3D) để tạo môi trường kích thích động lực học tập cho con.

Khi ngồi cạnh con, bà Tanaka nhìn vào chiếc túi chứa những cuốn sách mới. Bà gợi ý bằng lời để Hideki nói: "Cái gì vậy?". Ngay khi đó, bà trả lời: "Đó là một cuốn sách về tàu hỏa", rồi lấy sách ra và cùng con xem.

Khi xem xong, bà cất đi, lại nhìn vào túi và gợi ý tiếp: "Cái gì vậy?". Lần này, với cuốn sách cuối cùng, bà chỉ nhìn Hideki với ánh mắt chờ đợi. Sau 2 giây, Hideki tự động cất tiếng hỏi: "Cái gì vậy?". Bà Tanaka vô cùng vui sướng, ngay lập tức thưởng cho con cuốn sách và dành cho con thật nhiều sự chú ý. Thông qua hoạt động đơn giản này, mẹ Hideki đã giúp con tự chủ động giao tiếp dựa trên chính đam mê của cậu bé.

Kết luận 

Sự lặp đi lặp lại hoặc những sở thích bị thu hẹp của trẻ tự kỷ không hẳn là rào cản, mà có thể là điểm tựa vững chắc nhất để can thiệp. Bằng cách áp dụng phương pháp PRT, nương theo sở thích của con và phản hồi lại một cách tích cực, cha mẹ sẽ giúp con cảm thấy việc giao tiếp là một trải nghiệm vui vẻ, có ý nghĩa và đầy động lực.