Việc phân biệt Hội chứng tự kỷ (ASD) với Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) hoặc chứng lo âu thường gặp nhiều khó khăn, do các tình trạng này có những đặc điểm hành vi chồng chéo và đôi khi xuất hiện cùng lúc ở trẻ.

Để phân biệt chúng một cách chính xác, các nhà giáo dục và chuyên gia chẩn đoán phải nhìn vượt ra ngoài những biểu hiện bề ngoài để xác định chức năng hoặc nguyên nhân cốt lõi gây ra hành động của học sinh.

Các chuyên gia học đường đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong quá trình này vì họ có cơ hội quan sát học sinh trong nhiều tình huống sinh hoạt hàng ngày, cung cấp những thông tin then chốt mà các bác sĩ tại phòng khám lâm sàng có thể dễ dàng bỏ sót.

Phân biệt ASD và ADHD

Mặc dù học sinh mắc ASD hay ADHD đều có thể gặp khó khăn trong việc tập trung, hay bốc đồng, dễ bùng nổ và khó ngồi yên một chỗ, nhưng lý do thực sự đằng sau những hành vi này lại hoàn toàn khác biệt.

• Mất tập trung: Một học sinh mắc ADHD có thể mất tập trung vì bị phân tâm bởi những suy nghĩ về một hoạt động sắp tới, chẳng hạn như giờ ra chơi. Ngược lại, một học sinh mắc ASD có thể mất tập trung do các em đang bị cuốn hút và bận tâm vào một chi tiết cảm giác cụ thể trong môi trường (như chiếc quạt đang quay hoặc màu áo len của giáo viên), hoặc do các hướng dẫn bằng lời nói của giáo viên quá phức tạp so với rào cản giao tiếp của các em.
• Hành vi chống đối và bùng nổ (Acting out): Một đứa trẻ ADHD có thể có các hành vi sai trái do năng lượng trong cơ thể bị dồn nén quá mức. Trong khi đó, một đứa trẻ ASD thường bùng nổ hành vi do sự kích thích về giác quan, do một yếu tố gây căng thẳng từ môi trường xung quanh, hoặc do các tật (tic) vận động và âm thanh lặp đi lặp lại.

Phân biệt ASD và chứng lo âu

Các triệu chứng lo âu có thể dễ dàng bị bỏ qua hoặc bị che lấp ở học sinh mắc ASD. Điều này phần lớn là do các em bị hạn chế về khả năng giao tiếp và khó diễn đạt trạng thái cảm xúc của mình một cách hiệu quả.

Trong một số trường hợp, một học sinh mắc ASD chưa được chẩn đoán chỉ được giáo viên chú ý đến khi các triệu chứng lo âu của các em đã trở nên quá nghiêm trọng.

• Từ chối đến trường (School refusal): Mặc dù việc từ chối đến trường thường được gắn liền với các rối loạn tâm lý gốc lo âu, nhưng một học sinh ASD có thể trốn tránh trường học vì những lý do hoàn toàn khác. Việc học ở trường có thể là một trải nghiệm quá mệt mỏi với các em do những yêu cầu cao về tương tác xã hội, hoặc do các em đã bị kiệt sức vào cuối ngày vì phải cố gắng kiểm soát các hành vi tự kích thích của bản thân.
• Các hành vi lo âu bề ngoài: Nếu một đứa trẻ lo lắng về một hoạt động cụ thể như nói trước đám đông, trẻ có thể thể hiện hành vi đung đưa cơ thể. Giáo viên cần quan sát cẩn thận để xác định xem đây là phản ứng sợ hãi thông thường của chứng lo âu, hay nó là hành vi lặp đi lặp lại phổ biến của chứng tự kỷ nhưng đang bị làm cho trầm trọng hơn do trẻ phải tham gia vào một hoạt động gây căng thẳng.

Kết luận

Việc tìm ra chức năng hoặc mục đích đằng sau một hành vi là yếu tố then chốt để có hướng đi đúng.

Cuối cùng, bất cứ khi nào quan sát thấy một mô hình triệu chứng phức tạp, nhân viên nhà trường nên giới thiệu học sinh đến một chuyên gia chẩn đoán đủ trình độ để thực hiện các bài đánh giá toàn diện, nhằm đảm bảo các em nhận được chẩn đoán chính xác và các biện pháp can thiệp phù hợp nhất.